Bert Blogt Bach

Bach’s eerste ‘grote’ orgelwerk! Jean-Claude Zehnder, aan wie ik de chronologie van deze vroege Bachwerken ontleen, betoogt dat stilistisch gezien (stemvoering, gebruik van toevallige voortekens) dit werk als zeer vroeg moet worden ingedeeld, maar wel aan het eind van deze vroegste periode. Met enige fantasie kan men zich voorstellen dat Bach, nu 15 of 16 jaar oud, zich voorbereidt op de reis te voet die hij zal ondernemen van Ohrdurf naar Lüneburg (meer dan 100 km) om daar aan het gymnasium te gaan studeren en te zingen in het koor. De Noordduitse componisten Böhm en Buxtehude kende hij nog maar gedeeltelijk, en wellicht kan dit werk gezien worden als een samenvatting van alles wat Bach tot dan toe van deze stijl kende. Een interessante hypothese, want dit werk is qua vorm uniek in Bach’s vroege orgelwerk. Duidelijk is dat Bach, eenmaal aangekomen in Lüneburg en onder de invloed van Georg Böhm, een andere weg inslaat. Dit werk is een van de twee orgelwerken met twee  fuga’s...

O Jesu! wie ist dein Gestalt In Marter hoch und mannigfalt, Mit wunden tief versehret, Am Creutz ist ausgespannet bloss, Hat seinen Glantz verzehret, Herzlich, Schmerzlich Ist deine Liebe Heise und trübe Reich von Gaben, Die dich an das Holtz erhaben. Zo luidt het eerste, typisch piëtistische, vers van dit gezang; de volgende verzen gaan over de verschillende lichaamsdelen van de lijdende Christus. Deze wat plastische insteek gaat terug op strofen uit de middeleeuwse hymne Salve Mundi Salutare, dat lange tijd aan Bernardus van Clairvaux werd toegeschreven. De lange tekst bestaat uit zeven delen, waarin steeds een ander deel van Christus' gekruisigde lichaam wordt bezongen, resp. de voeten, knieën, handen, de zijde, de borst, het hart en het hoofd. Dietrich Buxtehude (Bach’s latere grote inspiratiebron) componeerde baseerde zijn zeven cantates Membra Jesu Nostri op deze tekst. De verzen 3 t/m 9 van O Jesu! Wie ist dein Gestalt volgen deze zevendel...

Ehre sei dir Christe der du leidest Not is een kort koraal dat – alweer – met een voorimitatie van de koraalregel begint, en waar Bach, net zoals in Vom Himmel Hoch BWV 700 (Track 7), ervoor kiest om die voorimitatie niet bij elke regel strikt vol te houden. Herkomst van de tekst is niet geheel duidelijk. Het trekt een duidelijke link van de kruisdood naar de zondigheid van de mens. Het kent drie verzen met een ‘Kyrie Eleison, Christe Eleison… ’ refrein: http://www.liederdatenbank.de/song/10529 De melodie van het gezang heeft een 14 de eeuwse anonieme oorsprong, maar is in de loop der eeuwen licht veranderd. In het Evangelisches Gesangbuch is tegenwoordig deze versie te vinden: In Bach’s bewerking is te horen dat vooral de laatste noten van elke regel iets anders verlopen, en dat hij het Kyrie eleison maar ten dele behandelt. Alles lijkt gericht te zijn op bondigheid: een duidelijke introductie van de eerste regel, maar de volgende regels volgen elkaar sneller...

Een van de bekendste kerstkoralen, die Bach op verschillende manieren heeft getoonzet, later in het Orgelbüchlein, en als apotheose aan het eind van zijn leven met de meesterproef, de Canonische Veränderungen BWV 769. De tekst van het lied van de hand van Maarten Luther (1535) is hier te vinden: https://www.lieder-archiv.de/vom_himmel_hoch_da_komm_ich_her-notenblatt_200060.html De melodie van het koraal is eveneeens van de hand van Luther (waarschijnlijk 1539), door hem geschreven met een korte opmaat voor elke regel, zoals ook in   Ein Feste Burg het geval was: Al in de barok werd de opmaat gelijkgetrokken met de andere notenwaarden. In deze bewerking heeft de eerste noot van de eerste en tweede regel zelfs twee tellen. Dit tweede kerstkoraal in deze eerste scheppingsperiode van Bach is iets langer. Het volgt een ‘Pachelbelschema’: elke regel wordt fugatisch opgezet, alhoewel niet streng doorgevoerd, waarna   het pedaal de cantus firmus inzet. ...

Een van de kortste koraalbewerkingen van Bach. Het koraal met deze titel is een adventslied, en deelt de melodie met de tekst van Gott durch deine Güte , waarvan de tekst toespeelt op de Drieënheid (op deze tekst maakte Bach later een orgelbewerking in het Orgelbüchlein: BWV 600). De tekst is in deze link te vinden, en is wellicht van de hand van Michael Weisse, door Johann Roh in het Gesangbuch der Böhmischen Bruder (1544) opgenomen: https://hymnary.org/text/gottes_sohn_ist_kommen De melodie van het koraal heeft een laatmiddeleeuwse achtergrond: het Marialied Ave hierarchia ligt eraan ten grondslag. In deze vorm kende Bach het koraal: Deze bewerking behandelt de melodie als voorimitatie, en opvallend is de verandering van maatsoort: de melodie klinkt nu, dansant, in ¾ maat.  Het is mogelijk, dat Bach toch deze bewerking voor de tekst van Gott durch deine Güte maakte, en met deze driedelige maatsoort een toespeling maakte op de Drieëenheid. Overigens is ook in de...

De laatste van de drie koralen van rond 1699 in de rubriek Leven en Dood is een trio: streng driestemmig uitgewerkt, met voorimitatie van de koraalregel. De melodie is een alternatieve versie van het Freu dich sehr o liebe Seele , oftewel Psalm 42 uit het Geneefs Psalter; het is overigens niet geheel duidelijk of de twee melodieen verwant zijn. De achtergrond van de verschillende versies is hier te lezen: http://www.bach-cantatas.com/CM/Freu-dich-sehr.htm De tekst van de hand van Ambrosius Lobwasser (16de eeuw) is op Psalm 42 gebaseerd: http://www.liederindex.de/lieder/details?4428 Hoewel deze bewerking wel later wordt gedateerd, zijn er toch belangrijke aanwijzingen dat het hoort bij Bach’s eerste scheppingsperiode. Opvallend is de vanzelfsprekendheid waarmee de verschillende stemmen langs elkaar stromen. Weer is de figura corta de ritmische ‘motor’. Een trio is zo wel een zeer geschikte vorm om het water uit de bron uit te beelden! Het vinden van een du...

Veel van de vroegste koralen komen uit de zogenaamde Neumeister-Sammlung, een verzameling koralen die in 1985 werd ontdekt in Amerika. Een belangrijke ontdekking die een uniek inzicht geeft in de eerste scheppingperiodes van Bach: de koralen laten qua vorm en stijl goed zien wie Bachs eerste voorbeelden waren. Behalve de muziek uit zijn eigen familie (oom Bernard Bach met name) was dat ook de (koraal-)kunst van Johann Pachelbel. De broer bij wie Bach na zijn 9 de jaar in huis woonde, had zelfs bij Pachelbel gestudeerd! Christus der ist mein Leben is een van de meest eenvoudige bewerkingen uit de verzameling: naar middenduits voorbeeld volgt op een fugatische opzet de koraalmelodie in de sopraan. De daarop volgende koraalregels volgen op tussenspelen die de betreffende koraalregel voor-imiteren. De prachtige melodie van het gezang is van Melchior Vulpius uit het begin van de 17 de eeuw, die ook nu nog in vele gezangboeken voorkomt en geliefd is ('Nu daagt het in het oosten...